Svetski dan borbe protiv side 2021

datum objavljivanja: 01/12/2021

Infekcija virusom humane imunodeficijencije (HIV) sa procenjenim ukupnim brojem obolelih od 37.7 miliona, nakon četiri decenije od otkrića i dalje predstavlja globalni zdravstveni problem. Ona se ne može potpuno izlečiti, ali sa porastom dostupnosti efektivne HIV prevencije, dijagnostike, lečenja i nege, HIV infekcija je postala hronično zdravstveno stanje kojim se može upravljati i ujedno omogućiti dug i zdrav život ljudima inficiranim ovim virusom.

HIV virus napada ćelije imunološkog sistema čoveka (subpopulaciju belih krvnih zrnaca - CD4+ limfocite) i tako smanjuje mogućnost odbrane organizma od infekcija i nekih oblika kancera. Do prodora virusa u krv dolazi između 4. i 11. dana od infekcije. Mnoge osobe u prvih nekoliko nedelja ili meseci nakon infekcije HIV virusom nemaju simptome, pojedini imaju simptome slične prehladi ili gripu – groznicu, glavobolju, osip i upalu grla. Ipak, u prvim mesecima je virus i najinfektivniji.


Kako infekcija napreduje i virus uništava ćelije imuniteta, dolazi do oticanja limfnih žlezda, gubitka telesne težine, groznice, dijareje i kašlja, osoba postaje imunodeficijentna (gubitak imuniteta). Poslednji stadijum HIV infekcije je sindrom stečene imunodeficijencije (acquired immunodeficiency syndrome, AIDS; Syndrome de l’immunodéficience Acquise, SIDA), za čiji razvoj su potrebne godine bez adekvatne terapije. AIDS se definiše razvojem nekih oblika kancera (limfomi, Kaposi sarkom), infekcija (tuberkuloza, kriptokokni meningitis, teške bakterijske infekcije, kandidijaza, Pneumocystis jirovecii pneumonia, Citomegalovirus, Herpes virus) ili drugih teških dugotrajnih kliničkih manifestacija.
+ KAKO SE PRENOSI HIV INFEKCIJA?

HIV se sa obolele osobe može preneti različitim telesnim tečnostima (krv, majčino mleko, semena tečnost, vaginalni sekret) i sa majke na plod tokom trudnoće i porodjaja. Ne može se preneti uobičajenim dnevnim kontaktom kao što je poljubac, grljenje, rukovanje, zajedničko korišćenje predmeta, vode i hrane. Osobe sa HIV infekcijom koje su na antiretrovirusnoj terapiji (ART) i u fazi supresije virusa, ne mogu preneti HIV seksualnim partnerima. Rano dobijanje ART terapije i podrška ostajanja na terapiji je stoga od krucijalne važnosti za poboljšanje zdravlja inficiranih osoba, ali i sprečavanja prenošenja HIV infekcije.

Faktori rizika za prenošenje infekcije su:

▪ nezaštićeni vaginalni, oralni ili analni seksualni odnos;
▪ prisustvo druge polno prenosive bolesti (sifilis, herpes, hlamidija, gonoreja, bakterijska vaginoza);
▪ zajedničko korišćenje igala, špriceva, rastvora supstanci i ostale opreme za injekcije;
▪ transfuzija krvi i krvnih derivata, transplatacija tkiva i procedure koje uključuju nesterilno narušavanje integriteta kože (pirsing, tetovaže);
▪ akcidentni ubod iglom (uključujući i kod zdravstvenih radnika).
+ DIJAGNOSTIKA HIV INFEKCIJA

Danas se HIV može dijagnostikovati u kućnim uslovima brzim testiranjem pljuvačke na prisustvo antitela (HIV self – testovima), zatim preciznim metodama testiranja prisustva antitela na HIV virus u krvi u laboratoriji (serološki testovi; enzimski imuno testovi-ELISA) koji su najrasprostranjeniji u primeni, ali za potpunu HIV dijagnozu su potrebni i potvrdni (konfirmatorni testovi) kao što su Western Blot i odredjivanje prisustva virusne RNK u krvi (molekularne metode; RT PCR - Real Time Polimerasa Chain Reaction). Serološki testovi najnovije generacije detektuju IgM i IgG antitela i p24 antigen virusa u periodu od 15. do 200. dana od infekcije, dok RT PCR detektuje virus već od 5. dana infekcije, sa veoma visokom osetljivošću (mali broj virusnih čestica, 1-5 kopija/mL krvi).

Dijagnoza akutne/rane HIV infekcije se uspostavlja detekcijom HIV virusa u krvi, odnosno njegove RNK metodom RT PCR. U tom periodu ostali testovi koji se koriste za dokazivanje HIV infekcije (serološki testovi na prisustvo antitela) mogu biti negativni.
U većini slučajeva osoba produkuje antitela na HIV virus u periodu od 28 dana od infekcije, usled reakcije imunološkog sistema na prisustvo virusa. U okviru tog perioda, na početku produkcije antitela, nivo antitela nije dovoljno visok da bi se detektovao standardnim testovima tzv. period prozora, kada još uvek nema ni znakova infekcije, ali se virus može preneti drugim osobama. Ukoliko postoji sumnja da je došlo do veoma skorašnje infekcije virusom HIV-a, a serološki i RT PCR testovi su negativni, neophodno je ponoviti testiranje za 7 do 14 dana. Kod dece do 18 meseci starosti serološki testovi nisu metoda izbora za dijagnostikovanje HIV infekcije, već testiranje na prisustvo RNK virusa odmah po rodjenju ili sa šest nedelja starosti.


Pravovremena dijagnostika i rano postavljena dijagnoza HIV infekcije su ključni faktor za prevenciju prenošenja infekcije seksualnim partnerima i drugim osobama tokom rizičnog kontakta, kao i sa majke na dete tokom trudnoće, porodjaja i dojenja i skraćenje perioda simptomatske HIV infekcije.
+ KAKO SE LEČI HIV INFEKCIJA?

Osobama sa dijagnostikovanom HIV infekcijom uvodi se antiretrovirusna terapija (ART), koja ne može potpuno izlečiti infekciju, već smanjuje replikaciju (umnožavanje) virusa u krvi i redukuje broj virusnih čestica do nivoa koji se ne može detektovati, a samim tim ni dovesti do dalje progresije bolesti. ART podrazumeva kombinaciju najmanje tri leka, inhibitora enzima za replikaciju virusa - dva leka iz grupe nukleozidnih/nukleotidnih inhibitora reverzne transkriptaze (NIRT) sa jednim lekom iz grupe inhibitora integraze (II) ili nenukleozidnih inhibitora reverzne transkriptaze (NNIRT) ili inhibitora proteaze (IP).

ART se prema terapijskim protokolima Svetske Zdravstvene Organizacije od 2016. godine uvodi što je moguće ranije, praktično odmah nakon potvrde dijagnoze ukoliko ne postoje oportunističke infekcije ili maligniteti. Na taj način se ne dozvoljava virusu da inicijalno ošteti ćelije imunološkog sistema. ART omogućava zdrav, produktivan i dug život HIV pozitivnim osobama i osobama u njihovom okruženju, uz smanjenje rizika prenošenja infekcije za 96%. Do juna 2021., 187 država sveta je usvojilo terapijske preporuke SZO, što obuhvata globalno 99% ljudi koji žive sa HIV infekcijom.
+ ŠTA JE PRE-EKSPOZICIONA PROFILAKSA (PrEP)?

Pre-ekspoziciona profilaksa (PrEP) je korišćenje antiretrovirusnih lekova od strane HIV negativnih osoba u cilju sprečavanja dobijanja HIV infekcije. Svetska Zdravstvena Organizacija je počevši od septembra 2015. godine preporučuje osobama u riziku od dobijanja HIV infekcije kao dodatnu mogućnost prevencije, koja ne treba potpuno zameniti standardne preventivne postupke (npr. upotreba kondoma).

PrEP je efikasnija kada se uzima redovno, svakodnevno, jer se na taj način postiže maksimalna koncentracija leka u krvi i tkivima. Dodatna zaštita od HIV infekcije se preporučuje u prvih sedam dana uzimanja PrEP, jer je potrebno vreme za postizanje protektivnog nivoa leka u krvi i tkivima: siguran seksualni odnos, korišćenje kondoma.


PrEP čini kombinacija dva leka emtricitabina i tenofovira, istih lekova koji se koriste u terapiji HIV infekcija. Kombinacija ova dva leka u jednoj tableti je registrovana u našoj zemlji i može se dobiti u apotekama isključivo uz lekarski recept! PrEP mogu propisati lekari specijalisti koji su licencirani za propisivanje antiretrovirusne terapije na odeljenjima za HIV, u okviru kliničkih centara u Beogradu, Novom Sadu, Nišu, Kragujevcu kao i na Vojno medicinskoj akademiji.
+ KADA SE PREPORUČUJE PrEP?

U situacijama sa visokim rizikom od dobijanja HIV infekcije ili u okruženju sa visokom HIV prevalencom: nekorišćenje kondoma u svim situacijama i sa svim seksualnim partnerima, više od jednog partnera u periodu od šest meseci, partner koji ima više od jednog seksualnog partnera, nezaštićeni seksualni odnos sa uživaocima opojnih droga koji dele drogu i opremu za injektiranje sa drugim osobama, seksualni odnos u alkoholisanom stanju, postojanje drugih polno prenosivih bolesti (gonoreja, sifilis, herpes), partner koji ima polno prenosivu bolest uključujući HIV, nezaštićen seksualni odnos sa osobom koja ima HIV a nije na ART terapiji ili nije postigla supresiju broja virusnih čestica.
+ KO NE SME UZIMATI PrEP?

Osobe koje već imaju dijagnostikovanu HIV infekciju, dijagnostikovanu hepatitis B infekciju ili imaju oboljenje bubrega (ne smeju uzimati tenofovir).
+ ŠTA JE POST-EKSPOZICIONA PROFILAKSA (PEP)?

Antiretrovirusna terapija koja se uzima nakon izloženosti telesnim tečnostima koje sadrže HIV. Sa profilaksom se mora početi što je moguće pre nakon kontakta i ne kasnije od 72h, a dužina terapije je do 28 dana nakon izloženosti. Kao i u terapiji hronične HIV infekcije preporuke su da se PEP sastoji iz tri leka - dva leka iz grupe inhibitora reverzne transkriptaze i jedan lek iz grupe inhibitora integraze ili bustiranih proteaznih inhibitora.

Ukoliko je potencijalni izvor HIV pozitivna osoba na antiretrovirusnoj terapiji potrebno je uraditi RT PCR na HIV i ukoliko je nalaz negativan PEP se može prekinuti! Osobe koje su stabilne na antiretrovirusnoj terapiji (HIV RNK nije detektabilna u krvi) nisu zarazne i ne mogu da prenesu virus.
Medilab - Ustanička 170, 11000 Beograd, +381 60 334 98 86, www.talijalab.com