Nedelja posvećena zdravlju muškaraca

datum objavljivanja: 15/06/2020

Prostata specifični antigen - rano otkrivanje karcinoma prostate

Maligne bolesti su jedan od najvećih zdravstvenih problema današnjice zbog velike učestalosti i visoke smrtnosti, pri čemu su karcinom pluća, debelog creva i prostate najčešće maligne bolesti muškaraca. Iako su mogućnosti dijagnostikovanja danas značajno poboljšane i dalje je glavni razlog povećane smrtnosti od svih vrsta maligniteta zakasnela dijagnostika. Tokom nedelje posvećene zdravlju muškaraca, koja se u 2020. godini obeležava od 15. do 21. juna, posebno se ističe odgovornost svakog pojedinca za brigu o vlastitom zdravlju i prevenciji bolesti uz obavezno podsećanje da je prostata organ koji najčešće oboleva kod muškaraca.
Prostata je mišićno-žlezdani organ koji čini deo muškog reproduktivnog sistema i normalno je veličine i oblika kestena zbog čega se naziva još i kestenjača. Smeštena je u donjem delu abdomena, ispod mokraćne bešike i obavija početni deo mokraćne cevi (uretre) koja urin odvodi iz bešike. Kao sekundarna polna žlezda, prostata luči alkalni sekret koji doprinosi stvaranju i povećanju fluidnosti semene tečnosti (sperme), dok neke od materija koje su sadržane u sekretu štite reproduktivne i mokraćne organe od infekcije. Prostata raste lagano do puberteta, kada se naglo povećava, dostižući svoju normalnu veličinu i oblik. Tu veličinu zadržava do četrdesetih godina života, kada se ponovno počinje povećavati zbog umnožavanja ćelija što se označava kao dobroćudno uvećanje prostate ili benigna hiperplazija prostate (BHP). Uvećana prostata potencijalno usporava ili blokira protok mokraće i na taj način otežava mokrenje. Rizici zadržavanja urina su česte infekcije urinarnog trakta, oštećenja bešike i bubrega.
Karcinom prostate nastaje u žlezdanom tkivu prostate, sporo raste, tako da se gotovo 90% svih karcinoma prostate razvija asimptomatski. Ukoliko istovremeno postoji i BHP mogu postojati simptomi i znaci koji su karakteristični za uvećanu prostatu (često mokrenje naročito noću, slab mlaz urina, nepotpuno pražnjenje bešike). U kasnijem razvoju oboljenja klinička slika se može dosta razlikovati u zavisnosti od organa koji su zahvaćeni (metastaziranja). Tačan uzrok karcinoma prostate nije poznat, a kao faktori rizika se navode: godine starosti, urođena sklonost (genetska predispozicija), rasa, hormonalni uticaji, polno prenosive bolesti, pušenje i ishrana bogata zasićenim mastima. Učestalost pojave karcinoma prostate raste sa starenjem, zbog čega se do skoro ovaj karcinom smatrao bolešću starijeg životnog doba. Međutim, poslednjih decenija od karcinoma prostate obolevaju i muškarci u tridesetim i četrdesetim godinama. Pored toga, studije na uzorcima tkiva prostate zdravih muškaraca u mlađoj životnoj dobi pokazale su često prisustvo histoloških centara karcinoma prostate. Ovi rezultati potvrđuju hipotezu da je inicijacija karcinoma prostate dugotrajan proces i da neoplastična transformacija tkiva prostate započinje u ranom životnom dobu. Kako se BHP i karcinom prostate mogu razvijati bez pratećih simptoma značaj redovnih kontrolnih pregleda je izuzetno veliki.

Dijagnoza bolesti se postavlja na osnovu detaljnog urološkog pregleda koji uključuje digitorektalni pregled (digital rectal examination, DRE), ultrazvučni pregled urotrakta, kao i određivanje tumorskih markera specifičnih za prostatu: ukupnog i slobodnog prostata specifičnog antigena (PSA, fPSA) i njihovog indeksa (fPSA/PSA), koji se koriste u ranom otkrivanju karcinoma prostate, određivanju stadijuma bolesti, kao i u praćenju terapijskog odgovora pacijenata sa karcinomom prostate. Preporuka je da muškarci od 40. godine starosti odrede inicijalnu ili osnovnu vrednost PSA i obave DRE, a da od 50. godine u toku sistematskih pregleda jedanput godišnje redovno provere i koncentraciju PSA u krvi.
Glavno mesto sinteze prostata specifičnog antigena (prostate specific antigen, PSA) je žlezdani epitel prostate odakle se sekretuje u semenu tečnost gde kao proteaza utiče na razlaganje proteina koji formiraju gel što omogućava povećanu pokretljivost spermatozoida. PSA je takođe prisutan u krvi i urinu, ali u značajno nižoj koncentraciji u odnosu na semenu tečnost.
Povišena koncentracija PSA u krvi predstavlja biohemijski pokazatelj kako trauma tako i bolesti prostate (prostatitis, BHP, karcinom prostate). Dakle, PSA je organo specifičan, ali ne i tumor specifičan marker jer je često povišen i u benignim oboljenjima prostate i infekcijama urinarnog trakta.

→ Povišena koncentracija PSA u krvi detektovana je i nakon ejakulacije, prekomerne fizičke aktivnosti i stresa. Takođe, na povećanje vrednosti PSA mogu uticati i dijagnostički postupci poput DRE i biopsije prostate ili druge hirurške intervencije. Zbog toga je poželjno određivanje PSA pre bilo koje intervencije koja uključuje manipulaciju prostatom ili ako se PSA ipak određuje nakon ovih intervencija neophodno je da se napravi pauza minimum deset dana. U slučaju prostatitisa ili infekcije urinarnog trakta mora proteći najmanje četiri nedelje nakon primene antibiotika.

→ PSA vrednosti se menjaju sa godinama starosti, zbog čega se u dijagnostici karcinoma prostate primenjuju referentne vrednosti korigovane godinama starosti: 40-49 godina 0-2,5 ng/mL; 50- 59 godina 0-3,5 ng/mL; 60-69 godina 0-4,5 ng/mL; 70-79 godina 0-6,5 ng/mL.


→ PSA se u krvi muškaraca nalazi u više molekulskih formi, od kojih su neke vezane za proteine. Oko 20% ukupnog PSA u krvi je prisutno u slobodnoj formi (free prostate specific antigen, fPSA). Određivanje fPSA i njegovog udela u ukupnom PSA može dodatno poboljšati razlikovanje BHP od karcinoma prostate. Koncentracija fPSA je značajno viša kod BHP nego kod karcinoma prostate, zbog čega se fPSA/PSA indeks koristi za diferencijaciju BHP i karcinoma prostate, posebno u tzv. "sivoj zoni" kod intermedijernih vrednosti ukupnog PSA u krvi (4-10 ng/mL). Više vrednosti fPSA/PSA indeksa podrazumevaju manju verovatnoću karcinoma prostate, dok su niže vrednosti fPSA/PSA indeksa uz značajno povišene vrednosti ukupnog PSA povezane sa povećanim rizikom za karcinom prostate. Dakle, što je manja koncentracija fPSA to je veća verovatnoća da je povećana koncentracija PSA marker karcinoma prostate, a ne neke druge bolesti prostate. Konačna dijagnoza karcinoma prostate se postavlja na osnovu patohistološkog nalaza uzorka tkiva dobijenog biopsijom prostate.

→ Određivanje PSA ima značajnu ulogu i u detekciji metastatske ili perzistentne bolesti kod pacijenata nakon hirurške intervencije ili sprovedene terapije. Praćenje individualnih promena PSA vrednosti je izuzetno važno pri donošenju odluka o daljim postupcima i/ili promeni terapije.
Talija Lab - Ustanička 170, 11000 Beograd, +381 60 334 98 86, www.talijalab.com