Karcinom pluća

datum objavljivanja: 04/02/2019

Karcinom pluća

Karcinom pluća je najčešći uzrok obolevanja i umiranja od malignih tumora širom sveta već nekoliko decenija. Srbija se nalazi u grupi zemalja Evrope sa visokim stopama obolevanja i smrtnosti od karcinoma pluća. Godišnje u Srbiji od karcinoma pluća oboli oko 5.000 osoba i otprilike isto toliko umre. Maligni tumori pluća i bronha vodeća su maligna lokalizacija u obolevanju i umiranju među muškarcima u Srbiji, dok su među ženama treći po učestalosti uzrok obolevanja i drugi uzrok umiranja. Pored toga, u Srbiji je zabeležen porast u obolevanju i smrtnosti od karcinoma pluća i to duplo veći kod žena nego kod muškaraca. Uprkos kontinuiranom napretku u dijagnostičkim metodama, karcinom pluća se dijagnostikuje u uznapredovalom stadijumu kod 50-70% pacijenata.

Mnogobrojni faktori spoljašnje sredine i urođena sklonost (genetska predispozicija) doprinose razvoju karcinoma pluća. Pozitivna porodična anamneza karcinoma plućа povećava rizik za pojavu ovog malignoma. Međutim, smatra se da genetski faktori značajno manje utiču na razvoj maligniteta u odnosu na životne navike ili faktore spoljašnje sredine. Glаvni faktor rizika za nastanak karcinoma plućа je svakako pušenje. Procenjeno je da pušači imaju čak 20 puta veću verovatnoću da obole od karcinoma pluća u odnosu na nepušače. Prema statističkim podacima, pušenje je uzročnik razvoja karcinoma plućа kod približno 90% muškаrаcа i 80% ženа. Rizik za pojavu karcinoma pluća raste sa dužinom pušačkog staža, brojem popušenih cigareta i koncetracijom nikotina i katrana koji se udahne. Prestаnkom pušenjа, rizik od karcinoma plućа se polаko smanjuje i prosečno tek nakon 15 godinа je isti kao kod nepušača. Takođe, dokazana je povezanost između izloženosti duvanskom dimu (pаsivno pušenje) i pojave karcinoma plućа. Smatra se da je preko 85% karcinoma pluća posledica voljnog ili pasivnog pušenja. Pored toga, industrijski kаncerogeni (azbest, аrsen, policiklični ugljovodonici, azotni oksidi, herbicidi, insekticidi) povećаvаju rizik za nastanak karcinoma plućа.

Prema klasifikaciji Svetske zdravstvene organizacije postoje četiri osnovna ćelijska tipa karcinoma pluća, koji su podeljeni u dve grupe: nemikrocelularni (nesitnoćelijski) karcinom pluća (non-small cell lung cancer, NSCLC) i mikrocelularni (sitnoćelijski) karcinom pluća (small cell lung cancer, SCLC). Nemikrocelularni karcinom pluća čini oko 80-85% svih karcinoma pluća, a najčešći histološki subtipovi su adenokarcinom, karcinom skvamoznih ćelija i karcinom velikih ćelija. Mikrocelularni karcinom pluća spada u grupu najagresivnijih brzorastućih neoplazmi koje veoma brzo daju regionalne i udaljene metastaze u jetri, mozgu, kostima.Klinički poremećaji udruženi sa karcinomom pluća su veoma različiti i simptomi bolesti su često neodređeni i nespecifični. Simptomi i znaci karcinoma pluća mogu biti: slabost, gubitak na telesnoj težini, uporan kašalj, otežano disanje (dispneja), bol u grudima, krv u ispljuvku (hemoptizije), promuklost, otežano gutanje (disfagija), česte respiratorne infekcije (upala pluća koja ne prolazi pored primene terapije ili upale pluća koje se ponavljaju na istom mestu), bol u kostima, uvećanje perifernih limfnih žlezda, neurološke manifestacije.

Dijagnostički postupak obuhvata fizikalni pregled, radiološku dijagnostiku, bronhoskopiju sa citološkim i patohistološkim nalazom, laboratorijske analize. Pored rutinskih laboratorijskih analiza (kompletna krvna slika, testovi funkcije jetre i bubrega) određuju se i tumorski markeri: neuron specifična enolaza (NSE), karcinoembrionalni antigen (CEA), fragmenti citokeratina 19 (CYFRA 21-1) i antigen ćelija skvamoznog karcinoma (squamous cell carcinoma antigen, SCCA), koji se koriste kao dodatni parametri za dijagnozu, prognozu, praćenje efekta terapije i otkrivanje ponovne pojave (recidiva) maligne bolesti. Histološka ili citološka potvrda je neophodna kako zbog pouzdane dijagnoze maligniteta, tako i zbog planiranja terapije.
Neuron specifična enolaza (NSE) predstavlja marker prvog izbora za praćenje i prognozu mikrocelularne forme karcinoma pluća. Određivanje koncentracije NSE ne može zameniti histološki nalaz u dijagnostičkoj proceduri, niti se može primenjivati kao skrining test u cilju ranog otkrivanja karcinoma, ali može pomoći u dokazivanju mikrocelularnog karcinoma pluća kada biopsija ne da konačan rezultat, što se dešava u 20% slučajeva. Koncentracija NSE u krvi je u korelaciji sa voluminoznošću tumora i brojem metastatskih mesta. Uspešnost terapije se može pratiti merenjem koncentracije NSE.

Karcinoembrionalni antigen (CEA) se često označava kao opšti tumorski marker, mada su najčešće indikacije za njegovo određivanje karcinom debelog creva i pluća. Vrednosti CEA su povišene kod mikrocelularne forme karcinoma pluća. Pri interpretaciji rezultata treba imati u vidu da su vrednosti CEA kod pušača dvostruko veće u odnosu na nepušače.

Određivanje fragmenata citokeratina 19 (CYFRA 21-1) ima visoku osetljivost kod pacijenata sa nemikrocelularnim karcinomom pluća, posebno kod karcinoma skvamoznih ćelija. Citokeratini su proteini epitelnog tkiva, koji se tokom ćelijskog odumiranja ili nekontrolisanog rasta epitelnih ćelija razlažu i oslobađaju u vidu delića (fragmenata) u cirkulaciju.

Antigen ćelija skvamoznog karcinoma (SCCA) je marker za praćenje karcinoma skvamoznih ćelija grlića i tela materice, pluća, jednjaka, anusa i nazofaringealne regije. Iako je osnovni klinički značaj detektovanje i prognoza metastaza raka grlića i tela materice, vrednosti SCCA mogu biti povišene i u slučaju nemikrocelularne forme karcinoma pluća. Umereno povišene vrednosti SCCA se javljaju u nekim benignim stanjima (bubrežni i ginekološki poremećaji).
Primarna prevencija obuhvata sve mere koji mogu smanjiti ili eliminisati faktore rizika za nastanak maligne bolesti, dok sekundarna prevencija predstavlja rano otkrivanje bolesti. Kod većine malignih bolesti lečenje će biti uspešnije ako se otkriju na vreme i sa lečenjem otpočne blagovremeno. Pojedinac može najviše da učini za sebe smanjujući rizik promenom životnih navika i redovnim sistematskim pregledima.